केपी शर्मा ओलीको जीवनी: साधारण गाउँबाट चार पटक प्रधानमन्त्रीसम्मको संघर्षपूर्ण यात्रा र विरासत

प्रकाशित मिति: २०८२ चैत | लेखक: विशाल पुर्कुटी

नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहासमा केपी शर्मा ओली एक चर्चित र विवादास्पद नाम हो। फागुन २१, २०८२ मा भएको निर्वाचनमा उनी झापा-५ बाट पराजित भए। ९०% पुराना नेताहरूले चुनाव हारेको त्यो निर्वाचनमा सबैभन्दा ठूलो नाम केपी शर्मा ओली थियो। चार पटक प्रधानमन्त्री भइसकेका ओली ५० हजार भोटले बालेन शाहको प्रतिद्वन्द्वी बनेर पराजित भए पनि उनको राजनीतिक यात्रा अझै सकिएको छैन।

साधारण गाउँको बालकबाट सुरु भएको उनको कथा जेलको १४ वर्ष, दुई पटक मिर्गौला प्रत्यारोपण, नाकाबन्दीमा भारतविरुद्ध कडा अडान, चीनसँग सम्बन्ध विस्तार र अन्ततः Gen Z आन्दोलनमा राजीनामा दिनुपर्ने अवस्थासम्म पुग्छ। यो कथा केवल राजनीतिक होइन, resilience र समयको परिवर्तनको पनि कथा हो।

बाल्यकाल र परिवारिक पृष्ठभूमि

केपी शर्मा ओलीको जन्म वि.सं. २००८ फागुन १० गते (२२ फेब्रुअरी १९५२) तेह्रथुम जिल्लाको आठराई क्षेत्रको इवा गाउँमा भएको थियो। उनी ब्राह्मण किसान परिवारमा जन्मिएका थिए। परिवार साधारण थियो – खेतीपाती गरेर जीवन चल्थ्यो, धेरै पैसा थिएन।

बाबु मोहन प्रसाद ओली साधारण किसान थिए। औपचारिक शिक्षा कम थियो तर गणित र ज्योतिषमा राम्रो ज्ञान थियो। बाल्यकालको सबैभन्दा ठूलो दुख उनको आमाको मृत्यु थियो। आमा मधुमाया ओलीको उनी जम्मा ४ वर्षको हुँदा चेच (smallpox) बाट मृत्यु भयो। त्यो समय गाउँमा स्वास्थ्य सेवा र खोप राम्रोसँग उपलब्ध थिएन।

आमाको मृत्युपछि उनलाई मुख्य रूपमा हजुरआमा राममाया ओलीले हुर्काउनुभयो। हजुरआमाको प्रभाव उनको बाल्यकालमा निकै गहिरो रह्यो। पछि बाबुले दोस्रो विवाह गर्नुभयो र त्यसबाट एउटा कान्छो भाइ र तीन कान्छी बहिनीहरू भए।

औपचारिक शिक्षा सरस्वती पूजा गरेर अक्षरारम्भबाट सुरु भयो। स्थानीय “धुंगेल गुरु” ले पहिलो अक्षर सिकाए। नजिकैको स्कूलमा ४ वर्ष प्राइमरी पढे। २०१० को दशकमा गाउँमा स्कूल कम थिए। किसान परिवारका लागि साक्षर हुनु ठूलो कुरा थियो।

सन् १९६२ मा परिवार पहाडबाट तराईको झापा जिल्ला (गरमानी क्षेत्र) मा बसाइँ सर्‍यो। झापामा उनले आदर्श माध्यमिक विद्यालयबाट सन् १९७० मा SLC उत्तीर्ण गरे। झापामा रहँदा जमिन्दार र मोही किसानहरूबीचको ठूलो खाडल देखे। टाढाका काका रामनाथ दाहालबाट प्रभावित भएर उनी कम्युनिस्ट विचारधारातर्फ आकर्षित भए।

झापा विद्रोह र क्रान्तिकारी बन्ने बाटो (२०२८ साल)

१९७० को दशकको अन्त्यतिर झापाको वातावरण अत्यन्त तातो थियो। भारतको नक्सलबारी आन्दोलन र विश्वव्यापी मार्क्सवादी विचारले युवाहरूलाई प्रभावित गर्‍यो। केपी ओली १८ वर्ष पुगेपछि नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको एउटा समूहमा सामेल भए।

२०२८ साल (१९७१) मा झापा विद्रोह भयो। यो स्थानीय जमीन्दार र पञ्चायती व्यवस्थाका प्रतिकूल तत्वहरूलाई हटाउने हिंसात्मक प्रयास थियो। विद्रोहीहरूले “वर्ग शत्रुको सफाया” को रणनीति अपनाए। ओलीको भूमिका महत्वपूर्ण थियो। राधाकृष्ण मैनाली बिरामी भएपछि उनी समन्वय समितिको संगठन सचिव बने।

पार्टी बैठकमा ओलीले ठूला हत्या गरेपछि सरकारले कडा दमन गर्ने र पार्टी लामो समय टिक्न नसक्ने चेतावनी दिएका थिए। तर उनी आन्दोलनप्रति पूरै प्रतिबद्ध थिए। सरकारको जवाफ कठोर आयो। धेरै साथीहरू मारिए। ओली लुकेर बस्नुपर्‍यो र विराटनगर तथा भारतको सीमा क्षेत्र घुम्दै दमनबाट बच्नुपर्‍यो।

यो विद्रोहले उनलाई पूर्ण क्रान्तिकारी बनायो। हिंसाको विषयमा उनको विचार अलि फरक थियो तर कम्युनिस्ट विश्वास अझ मजबुत भयो। यो घटनाले उनको राजनीतिक आधार बलियो बनायो।

अँध्यारो वर्षहरू: १४ वर्षको जेल जीवन र गोलघर

२०३० असोज (१९७३) मा भारतबाट नेपाल फर्किने क्रममा रौतहटमा पक्राउ परे। त्यसपछि उनले पूरै १४ वर्ष जेल बिताए। गौर, नख्खु र काठमाडौंको केन्द्रीय कारागारमा राखिए। चार वर्ष उनी “गोलघर” मा बसे।

गोलघर एकान्त कोठा थियो जहाँ उच्च सुरक्षा र कष्टदायी अवस्था थियो। चिसो सिमेन्टको भुइँ, न्यूनतम ओछ्यान, अपर्याप्त खाना र औषधि थिएन। यो समयले उनको शरीरमा गहिरो असर पार्‍यो। जाडोमा दुखाइ कम गर्न खाइने painkiller ले पछि दुवै मिर्गौला नष्ट गरिदियो।

तर जेलमा पनि उनको बौद्धिक विकास भयो। गान्धी, नेहरू, मार्क्सवादी विचारकहरूका किताब पढे। २०३५ सालमा जेलमै नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) को केन्द्रीय समिति सदस्य बने। १४ वर्षको यो कष्टपूर्ण समयले उनलाई शारीरिक रूपमा कमजोर बनायो तर मन र विचारमा अझ बलियो बनायो।

प्रजातन्त्रमा संक्रमण र संसदीय राजनीति

२०४४ साल (१९८७) मा जेलबाट छुटे। २०४६ को जनआन्दोलनमा सक्रिय भूमिका खेले। २०४७ मा नेकपा (एमाले) को संस्थापक केन्द्रीय समिति सदस्य बने। प्रजातान्त्रिक राष्ट्रिय युवा संघ (DNYF) स्थापना गरे।

२०४८ सालको निर्वाचनमा झापा-६ बाट सांसद निर्वाचित भए। २०५१ मा मनमोहन अधिकारी सरकारमा गृहमन्त्री बने। महाकाली सन्धिमा उनको भूमिका चर्चित रह्यो।

मदन भण्डारीको “जनताको बहुदलीय जनवाद” विचारधारालाई उनले मुख्य संरक्षकको रूपमा जोगाए। पार्टीभित्र माधव नेपाल, झलनाथ खनालसँग गुटबन्दी चल्यो। माओवादी द्वन्द्वका बेला उनी माओवादीको कडा आलोचक थिए।

चार पटक प्रधानमन्त्रीको यात्रा

पहिलो प्रधानमन्त्रीकाल (२०७२)

२०७२ असोज २५ मा उनी पहिलो पटक प्रधानमन्त्री बने। नयाँ संविधानपछि मधेस आन्दोलन र भारतको अनौपचारिक नाकाबन्दीको सामना गर्नुपर्‍यो। उनले कडा राष्ट्रवादी अडान लिए। चीनसँग व्यापार तथा पारवहन सम्झौता गरेर भारतको एकाधिकार तोडे। यो “चीन पिभट” ले उनलाई धेरै नेपालीमा राष्ट्रवादी नायक बनायो।

दोस्रो प्रधानमन्त्रीकाल र पूर्ण बहुमत (२०७४-२०७८)

२०७४ को निर्वाचनमा वाम गठबन्धनबाट ठूलो जित हासिल भयो। २०७५ मा नेकपा एकीकरण भयो। “समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली” नारा दिए। धरहरा पुनर्निर्माण, मेलम्ची खानेपानी, पूर्व-पश्चिम राजमार्ग विस्तार जस्ता काम अघि बढाए। योगदानमा आधारित सामाजिक सुरक्षा योजना लागू गरे।

तर पार्टीभित्र प्रचण्डसँगको कलहले नेकपा एकता टुट्यो। दुई पटक संसद विघटन गरे तर अदालतले असंवैधानिक ठहर्‍यायो। २०७८ असारमा उनी प्रधानमन्त्रीबाट हटे।

स्वास्थ्य संघर्ष: दुई पटक मिर्गौला प्रत्यारोपण

जेलको चिसो भुइँ र painkiller को कारण मिर्गौला फेल भयो। २०६४ सालमा दिल्लीको अपोलो अस्पतालमा पहिलो प्रत्यारोपण (डोनर: बुहारी अञ्जना घिमिरे)। २०७६ फागुन २१ मा काठमाडौंको त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षण अस्पतालमा दोस्रो प्रत्यारोपण (डोनर: भान्जी समिक्षा साँग्रौला) भयो। शरीरमा चारवटा मिर्गौला रहे पनि उनी सक्रिय राजनीतिमा फर्किए। यो उनको असाधारण सहनशक्तिको प्रमाण हो।

व्यक्तिगत जीवन: राधिका शाक्य र करुणा

२०४४ सालमा पुल्चोक इन्जिनियरिङ कलेजमा राधिका शाक्यसँग भेट भयो। २०४४ फागुन १० मा उनीहरूको विवाह भयो। राधिका नेपाल राष्ट्र बैंकमा काम गर्थिन्। विवाहपछि भाडाको कोठामा बस्दा राधिकाको तलबले घर चल्थ्यो।

२०८१ फागुनमा राधिकाले आत्मकथा “करुणा” प्रकाशित गरिन् जसमा जेलको समयदेखि सिंहदरबारसम्मको कथा छ। उनीहरूको कुनै सन्तान छैन। बालकोटको घर public trust मा दान गरेका छन्।

२०२५ को Gen Z आन्दोलन र राजीनामा

२०८२ भदौ २० मा सरकारले २६ वटा सोसल मिडिया प्लेटफर्म ब्यान गर्ने निर्णय गर्‍यो। युवाहरूले “नेपो बेबी” अभियानमार्फत भ्रष्टाचार, आफन्तवाद र नेपो बच्चाहरूको विलासी जीवनविरुद्ध आवाज उठाए।

भदौ २३ र २४ को घटनापछि भदौ २४ देखि काठमाडौंमा ठूलो Gen Z प्रदर्शन सुरु भयो। स्कूल-कलेज युनिफर्ममा युवाहरू सडकमा आए। प्रहरीले गोली चलाउँदा १९+ युवा मारिए। सरकारका भवनहरू जलाएपछि दबाबमा केपी ओलीले भदौ २५ मा राजीनामा दिए।

यो घटनाले उनको लामो राजनीतिक करियरलाई ठूलो झट्का दियो। युवा विद्रोहले नेपालमा पुराना नेताहरू र नयाँ पुस्ताबीचको दूरी उजागर गर्‍यो।

केपी ओलीको विरासत: जटिल तर ऐतिहासिक

राष्ट्रवाद, विकास कार्य र दृढ अडानका लागि प्रशंसा हुन्छ भने पार्टीभित्रको गुटबन्दी, भ्रष्टाचारका आरोप र युवा पुस्तासँगको अलगावले उनको विरासत जटिल बनाएको छ।

फागुन २१, २०८२ को निर्वाचनले पुराना नेताहरूको युग अन्त्य भएको संकेत गरेको छ। केपी ओली जस्ता नेताले नेपाललाई नयाँ बाटो देखाए तर समयले Gen Z लाई अगाडि बढाउने मौका दिएको छ। अब बालेन शाह जस्ता नयाँ अनुहारले देशको भविष्य बनाउँदै छन्।

तपाईंलाई केपी शर्मा ओलीको कुन पक्ष मन पर्छ? राष्ट्रवादी अडान, स्वास्थ्य संघर्ष कि Gen Z आन्दोलन? आफ्नो विचार कमेन्टमा लेख्नुहोस्।

जय नेपाल!

सम्बन्धित शब्दहरू: केपी शर्मा ओली जीवनी, झापा विद्रोह, नाकाबन्दी ओली, Gen Z आन्दोलन २०२५, केपी ओली राजीनामा, राधिका शाक्य करुणा, बालेन शाह, नेपाल राजनीति २०८२

यो लेख शेयर गर्नुहोस् ताकि नयाँ पुस्ताले इतिहास बुझ्न सकून्।