२४० वर्षको श्राप र सत्ताको अन्त्य: शाह वंशको (Uncensored) इतिहास
नेपालको इतिहासमा शाह वंश केवल राजाहरूको सूची मात्र होइन — यो सत्ता, षड्यन्त्र, पागलपन, बलिदान र अन्ततः पतनको लामो कथा हो। गोरखनाथ बाबाको दहीको कचौरादेखि नारायणहिटी दरबारको अन्तिम दिनसम्म, यो २४० वर्षे यात्रा कुनै पनि आधुनिक वेब–सिरिजभन्दा कम रोचक छैन।
यो ब्लगमा हामी स्कुलका पाठ्यपुस्तकमा सीमित हुने मिति र सालभन्दा पर गएर, शाह वंशका १२ राजाहरूको डार्क, जटिल र कहालीलाग्दो इतिहास सरल भाषामा बुझ्ने प्रयास गर्छौं।
गोरखनाथको दही र १० पुस्ताको श्राप
कथा सुरु हुन्छ १८औं शताब्दीको गोरखाबाट। जनश्रुति अनुसार, पृथ्वीनारायण शाह गोरखनाथ बाबाको दर्शन गर्न पुगेका थिए। बाबाले दिएको जुठो दही उनले खान सकेनन्। त्यो दही जमिनमा खस्यो र उनका १० वटा खुट्टाका औंलामा पर्यो।
कथाअनुसार, यहीँबाट गोरखनाथ बाबाको श्राप सुरु हुन्छ — शाह वंशले केवल १० पुस्तासम्म मात्र शासन गर्ने।
संयोग हो वा विश्वास, पृथ्वीनारायण शाहदेखि गन्दै जाँदा १० औं पुस्तामा पुग्दा नाम आउँछ — राजा वीरेन्द्र। र उनको शासनकालमै २०५८ सालको त्यो भयावह रात आयो, जसले शाह वंशको मेरुदण्ड नै भाँचिदियो।
राष्ट्र निर्माता र अस्थिर उत्तराधिकारी
पृथ्वीनारायण शाह: बिल्डर राजा
पृथ्वीनारायण शाहले ५० भन्दा बढी साना राज्य जोडेर आधुनिक नेपालको जग बसाले। “दुई ढुंगाबीचको तरुल” भन्ने उनको भनाइ आज पनि नेपालको परराष्ट्र नीतिमा सान्दर्भिक छ।
प्रतापसिंह शाह: कमजोर सुरुवात
राजा बनेको तीन वर्षमै, २६ वर्षको उमेरमा उनको मृत्यु भयो। यहीँबाट दरबारमा नाबालक राजा र शक्तिशाली रीजेन्ट (आमा/काका) को खतरनाक चलन सुरु भयो।
रणबहादुर शाह: पागलपनको शिखर
रणबहादुर शाह इतिहासकै सबैभन्दा सनकी राजामध्ये एक मानिन्छन्। कान्तिवतीसँगको अन्धो प्रेम, मन्दिरमाथि आक्रमण, देवताका मूर्ति तोडफोड — यी सबैले शाह दरबारलाई अराजकतिर धकेल्यो। अन्ततः उनी काशी भागे र देश बालक राजा गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह को हातमा पर्यो।
सुगौली सन्धि: भूगोलको घाउ
बालक राजाको शासनकालमै नेपालले आफ्नो इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो हार भोग्यो — सुगौली सन्धि। यस सन्धिले नेपालको करिब एक तिहाइ भूभाग गुम्यो, जसको पीडा आजसम्म इतिहासमा जीवित छ।
कोत पर्व: एक रातले बदलिएको सत्ता
१८४६ सालको कोत पर्व ले शाह वंशलाई नाममात्रको राजा बनायो। जंगबहादुर राणा ले एकै रातमा दर्जनौं भारदार मारेर १०४ वर्षे राणा शासनको जग बसाले।
यसपछि आएका राजा — सुरेन्द्र विक्रम शाह र पृथ्वी वीर विक्रम शाह — दरबारभित्र कैदीजस्तै जीवन बिताउन बाध्य भए।
दरबारबाट भाग्ने राजा: त्रिभुवन
२००७ सालमा त्रिभुवन ले भारतीय दूतावासमा शरण लिएपछि राणा शासन ढल्यो। प्रजातन्त्र आयो र राजा फेरि केन्द्रमा आए — तर यो अन्तिम पटक थियो।
महेन्द्र: शक्ति र कूटनीतिक खेल
महेन्द्र महत्वाकांक्षी थिए। २०१७ सालमा उनले प्रजातन्त्र मासे, तर पूर्व–पश्चिम राजमार्ग जस्तो परियोजनाले देशको मेरुदण्ड खडा गरे। शीतयुद्धको बेला अमेरिका, रुस, भारत र बेलायतलाई एउटै बाटो बनाउन लगाउनु उनको कूटनीतिक मास्टरस्ट्रोक थियो।
वीरेन्द्र: शान्तिको सपना र वंशनाश
वीरेन्द्र लाई “भद्र राजा” भनिन्थ्यो। Zone of Peace को सपना, २०४६ सालको जनआन्दोलनपछि संवैधानिक राजाको स्वीकार — यी सबैले उनलाई फरक बनायो।
तर २०५८ साल जेठ १९ को दरबार हत्याकाण्डले सबै समाप्त गर्यो। आधिकारिक कथाअनुसार दीपेन्द्र ले नै परिवारको हत्या गरे। तर आजसम्म पनि यो घटना नेपाली समाजमा सबैभन्दा विवादास्पद रहस्यमध्ये एक छ।
अन्तिम राजा ज्ञानेन्द्र र गणतन्त्र
वंशनाशपछि राजा बने — ज्ञानेन्द्र। उनले प्रत्यक्ष शासनको बाटो रोजे, तर समय बदलिसकेको थियो। २०६२/६३ को आन्दोलनपछि २०६५ साल जेठ १५ गते नेपाल गणतन्त्र घोषित भयो।
२४० वर्ष पुरानो शाह वंश, एउटा संसदीय निर्णयसँगै इतिहास बन्यो।
निष्कर्ष: श्राप कि राजनीतिक गल्ती?
गोरखनाथको श्रापमा विश्वास गर्नेहरू अझै छन्। तर इतिहासले देखाउँछ — सत्ताको दुरुपयोग, जनताको आवाज नसुन्नु र समयको परिवर्तन नबुझ्नु नै शाह वंशको अन्त्यको मुख्य कारण थियो।
पृथ्वीनारायण शाहले जोडेको भूगोल, महेन्द्रले कोरेको राजमार्ग र वीरेन्द्रले स्वीकारेको नियतिले आजको नेपाल बनेको छ।
१२ राजा, १२ फरक कथा — र एउटा इतिहास, जसले हामीलाई सधैं प्रश्न सोधिरहन्छ।
तपाईंलाई के लाग्छ?
शाह वंशको अन्त्य श्रापले भयो कि राजनीतिक गलत निर्णयले? आफ्नो विचार कमेन्टमा लेख्नुहोस्।
जय नेपाल 🇳🇵
0 Comments